Relativsätze و حالت ضمیر موصولی

Relativsatz (جمله‌ی موصولی)؛ جمله‌ای که درباره‌ی یک اسم توضیح بیشتری می‌دهد. برای انتخاب Relativpronomen، یعنی ضمیر موصولی، باید جنس و شمار اسم را با نقش ضمیر در Relativsatz ترکیب کنید.

Relativsatz چه کاری انجام می‌دهد؟

Relativsatz درباره‌ی یک شخص، چیز یا گروه توضیح می‌دهد و معمولاً بلافاصله بعد از اسمی می‌آید که به آن مربوط است. به این اسم، اسم مرجع می‌گوییم. Relativsatz نوعی Nebensatz (جمله‌ی وابسته) است و به‌تنهایی جمله‌ی مستقلی نیست.

Ich suche eine Wohnung, die einen großen Balkon hat.

«دنبال آپارتمانی می‌گردم که بالکن بزرگی داشته باشد.»

در این جمله، eine Wohnung اسم مرجع است. ضمیر die جای همان اسم را در توضیح بعدی می‌گیرد. اسم مرجع می‌تواند bestimmter Artikel (آرتیکل معین)، unbestimmter Artikel (آرتیکل نامعین) یا ضمیر ملکی داشته باشد؛ انتخاب ضمیر موصولی به نوع این Artikel وابسته نیست.

انتخاب ضمیر: دو تصمیم جداگانه

برای انتخاب ضمیر، ابتدا جنس و شمار اسم مرجع را پیدا کنید: مذکر، مؤنث، خنثی یا جمع. سپس فقط به داخل Relativsatz نگاه کنید و نقش ضمیر را مشخص کنید.

Nominativ: ضمیر انجام‌دهنده یا موضوع فعل است.
Akkusativ: فعل در این ساختار به مفعول مستقیم نیاز دارد.
Dativ: بعضی فعل‌ها مفعول Dativ می‌گیرند یا شخص دریافت‌کننده را با این حالت بیان می‌کنند.

نکته‌ی کلیدی این است که حالت اسم مرجع در Hauptsatz (جمله‌ی اصلی)، حالت ضمیر موصولی را تعیین نمی‌کند.

Ich kenne den Nachbarn, der jeden Morgen hier joggt.

«همسایه‌ای را می‌شناسم که هر روز صبح اینجا می‌دود.»

اسم den Nachbarn در Hauptsatz مفعول مستقیم است، اما ضمیر der در Relativsatz فاعلِ دویدن است. بنابراین شکل Nominativ می‌گیرد.

وقتی ضمیر فاعل یا مفعول مستقیم است

اگر خود شخص یا چیزِ موردنظر کار را انجام می‌دهد، شکل Nominativ را انتخاب کنید: der / die / das / die. در این حالت، ضمیر موصولی خودش فاعل است؛ ضمیر شخصی دیگری کنار آن اضافه نکنید.

Die Kinder, die draußen spielen, wohnen im dritten Stock.

«بچه‌هایی که بیرون بازی می‌کنند، در طبقه‌ی سوم زندگی می‌کنند.»

اگر در Relativsatz فاعل دیگری وجود دارد و ضمیر مفعول مستقیم است، شکل Akkusativ را به کار ببرید: den / die / das / die. در مقایسه با Nominativ، فقط شکل مذکر تغییر می‌کند.

Der Schlüssel, den ich suche, liegt auf dem Küchentisch.

«کلیدی که دنبالش می‌گردم، روی میز آشپزخانه است.»

اینجا ich فاعل است و کلید چیزی است که جست‌وجو می‌کنم؛ پس den لازم است.

وقتی ضمیر Dativ است

برای تشخیص Dativ، فعل را همراه با ساختارش یاد بگیرید. فعل‌هایی مانند helfen به معنی «کمک کردن»، danken به معنی «تشکر کردن» و gehören به معنی «متعلق بودن» مفعول Dativ می‌گیرند.

Die Frau, der ich gestern geholfen habe, wohnt nebenan.

«زنی که دیروز به او کمک کردم، در خانه‌ی کناری زندگی می‌کند.»

شکل‌های Dativ به‌ترتیب مذکر، مؤنث، خنثی و جمع عبارت‌اند از dem / der / dem / denen. شکل جمع را ویژه به خاطر بسپارید: ضمیر موصولی denen است، نه den که آن را به‌عنوان Artikel Dativ جمع می‌شناسید. خود ضمیر denen نیز پسوند دیگری نمی‌گیرد.

جای فعل، توافق و ویرگول

Relativsatz با ویرگول از Hauptsatz جدا می‌شود. اگر میان Hauptsatz قرار بگیرد، پایان آن هم ویرگول می‌خواهد. فعل صرف‌شده در پایان Relativsatz قرار می‌گیرد.

Der Kollege, der heute nicht kommen kann, ist krank.

«همکاری که امروز نمی‌تواند بیاید، بیمار است.»

با Modalverb (فعل وجهی)، Infinitiv (مصدر) پیش از Modalverb می‌آید: kommen kann. در زمان Perfekt (گذشته‌ی نقلی) Partizip II (شکل سوم فعل) پیش از Hilfsverb (فعل کمکی) قرار می‌گیرد: geholfen habe. فعل جداشدنی در Präsens (زمان حال) نیز یکپارچه در پایان می‌آید: …, der mich jeden Tag anruft.

اگر ضمیر موصولی فاعل باشد، فعل با اسم مرجع هماهنگ می‌شود؛ برای جمع، فعل جمع می‌آید. اگر ضمیر مفعول باشد، فعل با فاعل واقعی همان جمله هماهنگ می‌شود، نه با اسم مرجع.

روش ساختن و کنترل جمله

ابتدا دو جمله‌ی ساده بسازید و اسم تکراری را پیدا کنید. سپس در جمله‌ی دوم، اسم را با ضمیر موصولی مناسب عوض کنید و فعل صرف‌شده را به پایان ببرید. ترتیب بخش‌های دیگر معمولاً مانند جمله‌ی وابسته‌ای است که با weil به معنی «چون» می‌شناسید.

برای کنترل نهایی، این چهار سؤال را بپرسید: مرجع چیست؟ مفرد است یا جمع؟ ضمیر در Relativsatz چه نقشی دارد؟ فعل و ویرگول‌ها درست قرار گرفته‌اند؟ در فارسی، «که» تغییر نمی‌کند؛ اما در آلمانی انتخاب شکل ضمیر ضروری است. ساختارهای موصولی با حرف اضافه یا Genitiv قواعد تکمیلی دارند و خارج از محدوده‌ی این سه حالت‌اند.

جدول

جنس یا شمار اسم مرجع	Nominativ	Akkusativ	Dativ
مذکر	der	den	dem
مؤنث	die	die	der
خنثی	das	das	dem
جمع، برای همه‌ی جنس‌ها	die	die	denen

مثال‌ها

Das ist der Arzt, der heute meine Mutter untersucht.

این همان پزشکی است که امروز مادرم را معاینه می‌کند.

der به پزشک مذکر اشاره دارد و فاعل Relativsatz است.

Ich suche eine Wohnung, die einen großen Balkon hat.

دنبال آپارتمانی می‌گردم که بالکن بزرگی داشته باشد.

die فاعل است و به اسم مؤنث Wohnung برمی‌گردد.

Das Paket, das vor der Tür steht, gehört mir.

بسته‌ای که جلوی در است، مال من است.

برای اسم خنثی در Nominativ از das استفاده می‌کنیم.

Die Kinder, die draußen spielen, wohnen im dritten Stock.

بچه‌هایی که بیرون بازی می‌کنند، در طبقه‌ی سوم زندگی می‌کنند.

مرجع جمع است؛ بنابراین فعل Relativsatz نیز جمع است: spielen.

Der Schlüssel, den ich suche, liegt auf dem Küchentisch.

کلیدی که دنبالش می‌گردم، روی میز آشپزخانه است.

فاعل ich است؛ den مفعول مستقیم مذکر است.

Das Formular, das Sie ausfüllen müssen, liegt am Empfang.

فرمی که باید پر کنید، در بخش پذیرش است.

das مفعول مستقیم خنثی است؛ Modalverb پس از Infinitiv می‌آید.

Die Frau, der ich gestern geholfen habe, wohnt nebenan.

زنی که دیروز به او کمک کردم، در خانه‌ی کناری زندگی می‌کند.

فعل helfen Dativ می‌خواهد؛ برای مؤنث از der استفاده می‌شود.

Die Nachbarn, denen wir beim Umzug geholfen haben, laden uns ein.

همسایه‌هایی که در اسباب‌کشی به آن‌ها کمک کردیم، ما را دعوت می‌کنند.

denen ضمیر Dativ جمع است؛ haben پایان Relativsatz می‌آید.

اشتباه‌های رایج

اشتباه: Ich kenne den Mann, den hier wohnt. — درست: Ich kenne den Mann, der hier wohnt. — حالت اسم در Hauptsatz را کپی نکنید؛ ضمیر موصولی اینجا فاعل است.
اشتباه: Das ist die Frau, die ich geholfen habe. — درست: Das ist die Frau, der ich geholfen habe. — فعل helfen مفعول Dativ می‌گیرد.
اشتباه: Die Nachbarn, den ich danke, sind sehr freundlich. — درست: Die Nachbarn, denen ich danke, sind sehr freundlich. — ضمیر موصولی Dativ جمع denen است.
اشتباه: Der Mann, der er nebenan wohnt, ist Lehrer. — درست: Der Mann, der nebenan wohnt, ist Lehrer. — ضمیر موصولی خودش فاعل است؛ افزودن er نادرست است.
اشتباه: Das ist die Wohnung, die ich möchte mieten. — درست: Das ist die Wohnung, die ich mieten möchte. — در Relativsatz، Modalverb صرف‌شده پس از Infinitiv قرار می‌گیرد.