Relativsätze پیشرفته: حرف اضافه، مالکیت، was و wo

در Relativsatz (جمله‌ی موصولی) درباره‌ی یک اسم یا حتی محتوای یک جمله توضیح بیشتری می‌دهیم. در این درس یاد می‌گیرید حرف اضافه و Kasus (حالت دستوری) را درست انتخاب کنید، رابطه‌ی مالکیت را نشان دهید و تفاوت کاربرد was و wo را بشناسید.

پایه‌ی مشترک: مرجع، حالت و جای فعل

Relativsatz معمولاً بلافاصله پس از بخشی می‌آید که آن را توضیح می‌دهد. این بخش را «مرجع» می‌نامیم. Relativsatz با ویرگول جدا می‌شود و فعل صرف‌شده در پایان آن قرار می‌گیرد. اگر Hauptsatz (جمله‌ی اصلی) پس از آن ادامه داشته باشد، در پایان Relativsatz هم ویرگول می‌گذاریم.

جنس و شمار ضمیر موصولی از مرجع می‌آید، اما Kasus آن به نقشش در خود Relativsatz بستگی دارد. بنابراین حالت اسم در Hauptsatz تعیین‌کننده نیست. جدول پایین شکل‌های کامل ضمیر را نشان می‌دهد: Nominativ، Akkusativ، Dativ و Genitiv که اینجا بیشتر رابطه‌ی تعلق را نشان می‌دهد.

حرف اضافه پیش از ضمیر موصولی

اگر فعل یا ترکیب موردنظر حرف اضافه داشته باشد، آن حرف اضافه پیش از ضمیر موصولی می‌آید. مثلاً sprechen mit یعنی «با کسی صحبت کردن» و warten auf یعنی «منتظر کسی یا چیزی بودن».

در die Kollegin, mit der ich spreche، یعنی «همکاری که با او صحبت می‌کنم»، حرف اضافه‌ی mit Dativ می‌خواهد.
در der Brief, auf den ich warte، یعنی «نامه‌ای که منتظرش هستم»، ترکیب warten auf Akkusativ می‌خواهد.

حرف اضافه ممکن است برای بیان مکان یا زمان هم باشد و الزاماً به فعل وابسته نیست. ضمیر را با حرف اضافه ادغام نکنید: در Relativsatz in dem می‌نویسیم، نه im.

انتخاب حالت پس از حرف اضافه

حرف‌های اضافه‌ای مانند mit و bei همیشه Dativ و حرف‌هایی مانند für و ohne همیشه Akkusativ می‌گیرند. در کاربرد مکانیِ حرف‌های اضافه‌ی دوحالتی، موقعیت معمولاً با Dativ و جهت به‌سوی مقصد با Akkusativ بیان می‌شود.

بنابراین das Büro, in dem ich arbeite یعنی «دفتری که در آن کار می‌کنم»، اما das Büro, in das ich gehe یعنی «دفتری که وارد آن می‌شوم». صرفِ وجود حرکت کافی نیست؛ مهم این است که مکان وقوع حرکت را بیان می‌کنید یا مقصد آن را.

در ترکیب‌های ثابت، حالت را همراه فعل یاد بگیرید. برای نمونه، Akkusativ در sich auf etwas freuen، به معنی «برای چیزی در آینده خوشحال و مشتاق بودن»، ربطی به حرکت مکانی ندارد.

بیان تعلق با dessen و deren

برای معنای «که …ِ او» یا «که …ِ آن»، از dessen و deren استفاده می‌کنیم. انتخاب این دو به مرجعِ مالک بستگی دارد، نه به چیزی که متعلق به اوست:

مرجع مذکر یا خنثی مفرد: dessen.
مرجع مؤنث مفرد یا جمع: deren.

در die Nachbarin, deren Sohn hier wohnt، یعنی «همسایه‌ی زنی که پسرش اینجا زندگی می‌کند»، شکل deren به زن اشاره دارد، نه به پسر. پس از این ضمیرها، برای همان اسم Artikel یا ضمیر ملکی دیگری نمی‌آوریم.

خود dessen و deren تغییر نمی‌کنند؛ اسم بعدی نقش مستقل خود را دارد. صفتِ پس از آن‌ها مانند حالت بدون Artikel صرف می‌شود: dessen neuer Vertrag یعنی «قرارداد جدیدِ او». ترکیب حرف اضافه هم ممکن است: mit dessen neuem Kollegen یعنی «با همکار جدیدِ او».

چه زمانی از was استفاده می‌کنیم؟

ضمیر موصولی was بیشتر پس از واژه‌هایی با معنای کلی مانند alles، nichts، etwas و ضمیر اشاره‌ی das می‌آید. پس از صفت‌های خنثیِ اسم‌شده، به‌ویژه شکل عالی، نیز رایج است؛ مانند das Beste, was … به معنی «بهترین چیزی که …».

این ضمیر می‌تواند به کل جمله‌ی قبل اشاره کند. در این حالت، Relativsatz درباره‌ی یک اسم مشخص توضیح نمی‌دهد، بلکه کل اتفاق یا گفته را ارزیابی می‌کند.

اما خنثی بودن یک اسم، مجوز استفاده از was نیست: برای اسم مشخصی مانند das Formular، یعنی «فرم»، ضمیر معمول das است. پس از ترکیب‌هایی مانند etwas Neues، یعنی «چیزی تازه»، هر دو شکل das و was ممکن‌اند؛ نباید یکی را همیشه غلط دانست.

was همراه حرف اضافه و کاربرد wo

اگر مرجع کلی و غیرانسانی باشد و فعل حرف اضافه بخواهد، اغلب از ترکیب‌های wo(r)- استفاده می‌کنیم: worauf، worüber، womit و wofür. پیش از حرف اضافه‌ای که با واکه شروع می‌شود، معمولاً r می‌آید. این ترکیب‌ها برای اشاره به انسان نیستند؛ برای انسان مثلاً mit dem یا über die لازم است.

واژه‌ی wo می‌تواند به مکان اشاره کند، به‌ویژه پس از نام مکان یا واژه‌هایی مانند dort، یعنی «آنجا». پس از اسم مکانی مشخص نیز رایج است، اما در نوشتار رسمی، ترکیب دقیق حرف اضافه و ضمیر معمولاً روشن‌تر است: in der یا an dem. برای جهت از wohin و برای مبدأ از woher استفاده می‌شود؛ این‌ها با wo یکسان نیستند.

تفاوت گفتار و نوشتار

در گفتار، wo گاهی برای زمان یا حتی انسان هم شنیده می‌شود. این کاربرد را به نوشتار معیار منتقل نکنید: برای «روزی که» معمولاً der Tag, an dem … مناسب است و برای انسان باید ضمیر موصولی درست انتخاب شود.

در متن رسمی، ابتدا مرجع را پیدا کنید، سپس نقش ضمیر را در Relativsatz بررسی کنید. این دو مرحله مانع بیشتر خطاهای مربوط به جنس، حالت و حرف اضافه می‌شوند.

جدول

کاربرد یا حالت	مذکر مفرد	مؤنث مفرد	خنثی مفرد	جمع یا نکته
Nominativ	der	die	das	die
Akkusativ	den	die	das	die
Dativ	dem	der	dem	denen
Genitiv؛ تعلق به مرجع	dessen	deren	dessen	deren
حرف اضافه با Dativ؛ نمونه	mit dem	mit der	mit dem	mit denen
حرف اضافه با Akkusativ؛ نمونه	für den	für die	für das	für die
مکان ثابت با «در»	in dem	in der	in dem	in denen
مقصد با «به داخل»	in den	in die	in das	in die
حرف اضافه و رابطه‌ی تعلق	mit dessen Sohn	mit deren Sohn	mit dessen Sohn	mit deren Sohn
مرجع کلی یا صفت خنثیِ اسم‌شده	—	—	alles, was … / nichts, was … / etwas, was … / das, was … / das Beste, was …	بدون تغییر برای جنس و شمار؛ نقش فاعلی یا Akkusativ
اشاره به کل جمله‌ی قبل	—	—	…, was …	توضیح یا ارزیابی کل گفته
مرجع کلی غیرانسانی با حرف اضافه	—	—	worauf / worüber / woran / womit / wofür / wovon	انتخاب بر اساس حرف اضافه‌ی لازم
محل وقوع	—	—	wo	برای مکان؛ به‌ویژه نام مکان و «آنجا»
مقصد	—	—	wohin	جهت به‌سوی مکان
مبدأ	—	—	woher	جهت از مکان
زمان در نوشتار معیار	der Tag, an dem …	die Woche, in der …	das Jahr, in dem …	die Tage, an denen …

مثال‌ها

Das ist die Kollegin, mit der ich jeden Morgen zur Arbeit fahre.

این همان همکار زنی است که هر روز صبح با او به محل کار می‌روم.

حرف اضافه‌ی mit Dativ می‌خواهد؛ مرجع مؤنث است، پس der می‌آید.

Der Brief, auf den ich seit einer Woche warte, ist endlich angekommen.

نامه‌ای که یک هفته است منتظرش هستم، بالاخره رسیده است.

ترکیب warten auf Akkusativ می‌خواهد؛ برای مرجع مذکر از den استفاده می‌شود.

Die Firma, deren Mitarbeiter regelmäßig im Homeoffice arbeiten, sucht eine neue Büroassistenz.

شرکتی که کارکنانش مرتب از خانه کار می‌کنند، به دنبال یک دستیار اداری جدید است.

شکل deren از مرجع مؤنث die Firma می‌آید، نه از اسم جمعِ بعدی.

Der Nachbar, mit dessen kleinem Sohn meine Tochter oft spielt, zieht nächste Woche um.

همسایه‌ای که دخترم اغلب با پسر کوچکش بازی می‌کند، هفته‌ی آینده اسباب‌کشی می‌کند.

حرف اضافه‌ی mit به گروه اسمی بعدی مربوط است؛ dessen ثابت می‌ماند و صفت به صورت kleinem می‌آید.

Das ist das Wichtigste, was Sie vor der Unterschrift noch einmal prüfen sollten.

این مهم‌ترین چیزی است که باید پیش از امضا یک بار دیگر بررسی کنید.

پس از صفت عالیِ خنثی و اسم‌شده‌ی das Wichtigste، ضمیر was رایج است.

Die Behörde hat meinen Antrag ohne Rückfrage genehmigt, was mich wirklich überrascht hat.

اداره درخواست مرا بدون پرسش تکمیلی تأیید کرد، که واقعاً مرا شگفت‌زده کرد.

ضمیر was به کل اتفاقِ بیان‌شده در جمله‌ی قبل اشاره می‌کند، نه فقط به درخواست.

Wir haben endlich alles besprochen, worüber es in unserem Team unterschiedliche Meinungen gab.

بالاخره درباره‌ی همه‌ی چیزهایی که در تیم ما در موردشان اختلاف‌نظر وجود داشت، صحبت کردیم.

از ترکیب über etwas پس از مرجع کلیِ alles، شکل worüber ساخته شده است.

Wir ziehen nach Bremen, wo meine Partnerin bereits seit mehreren Monaten arbeitet.

ما به برمن نقل‌مکان می‌کنیم، جایی که شریک زندگی‌ام چند ماه است در آن کار می‌کند.

با وجود حرکت در Hauptsatz، wo درست است؛ Relativsatz محل کار کردن را بیان می‌کند، نه مقصد حرکت را.

اشتباه‌های رایج

اشتباه: Die Kollegin, mit die ich arbeite, ist heute krank. — درست: Die Kollegin, mit der ich arbeite, ist heute krank. — حرف اضافه‌ی mit Dativ می‌خواهد، حتی اگر مرجع در Hauptsatz فاعل باشد.
اشتباه: Die Frau, dessen Auto vor dem Haus steht, wohnt nebenan. — درست: Die Frau, deren Auto vor dem Haus steht, wohnt nebenan. — انتخاب deren به مرجع مؤنث مربوط است، نه به خنثی بودن واژه‌ی خودرو.
اشتباه: Das Formular, was ich gestern ausgefüllt habe, liegt noch auf dem Tisch. — درست: Das Formular, das ich gestern ausgefüllt habe, liegt noch auf dem Tisch. — پس از اسم خنثیِ مشخص، در آلمانی معیار ضمیر موصولی معمول به کار می‌رود.
اشتباه: Die Kollegen, mit den ich gesprochen habe, unterstützen unseren Vorschlag. — درست: Die Kollegen, mit denen ich gesprochen habe, unterstützen unseren Vorschlag. — شکل Dativ جمعِ ضمیر موصولی denen است، نه den.
اشتباه: Das Büro, im ich arbeite, liegt direkt neben dem Bahnhof. — درست: Das Büro, in dem ich arbeite, liegt direkt neben dem Bahnhof. — حرف اضافه و ضمیر موصولی با هم ادغام نمی‌شوند.