ضمیرهای ویژه: derselbe، derjenige و selbst

نقش این واژه‌ها در جمله

Pronomen یعنی ضمیر؛ واژه‌ای که می‌تواند جای اسم بنشیند. بعضی صورت‌های این درس هم مستقل می‌آیند و هم همراه اسم. در dieselbe Wohnung، واژه‌ی موردنظر همراه اسم است؛ در Es ist dieselbe.، جای اسم را گرفته است. جنس و شمار را از اسمِ گفته‌شده یا منظورشده می‌گیریم، اما Kasus (حالت دستوری) را نقش آن عبارت در جمله تعیین می‌کند.

چهار حالت جدول عبارت‌اند از: Nominativ، Akkusativ، Dativ و Genitiv. برای انتخاب صورت درست، تنها به جنس اسم نگاه نکنید؛ فعل یا حرف اضافه نیز مهم است.

اشاره به همان مورد با derselbe

derselbe معمولاً یعنی «همان شخص یا همان چیز»، نه فقط موردی شبیه آن. مثلاً dasselbe Fahrrad به همان دوچرخه اشاره می‌کند، ولی das gleiche Fahrrad می‌تواند دوچرخه‌ای از همان مدل باشد. در گفت‌وگوی روزمره، der gleiche گاهی برای همان مورد مشخص هم استفاده می‌شود؛ بنابراین این تمایز همیشه در گفتار دقیق رعایت نمی‌شود.

این واژه یک‌کلمه‌ای نوشته می‌شود و هر دو بخشش تغییر می‌کنند: derselbe، denselben، demselben. بخش دوم مانند صفت پس از bestimmter Artikel (آرتیکل معین)، پسوند -e یا -en می‌گیرد. این قاعده در کاربرد مستقل نیز برقرار است. پس از حرف اضافه هم صورت مناسب لازم است: mit derselben Kollegin یعنی «با همان همکار زن».

مشخص‌کردن یک گروه با derjenige

derjenige یعنی «آن فردی که» یا، همراه اسم، «آن … که». معمولاً پس از آن جمله‌ای می‌آید که مشخص می‌کند دقیقاً کدام فرد یا گروه منظور است. این جمله‌ی توضیحی که با ضمیر موصولی آغاز می‌شود، Relativsatz (جمله‌ی موصولی) نام دارد.

حالت derjenige را Hauptsatz (جمله‌ی اصلی) تعیین می‌کند؛ حالت ضمیر موصولی را نقش آن در Relativsatz. بنابراین در denjenigen, die Hilfe brauchen، صورت اول Dativ جمع است، اما die فاعلِ جمع در Relativsatz است. این دو الزاماً هم‌حالت نیستند.

این ساخت در مقررات، نامه‌ها و متن‌های دقیق رایج‌تر است. در گفتار، اغلب die Leute, die … یا یک ضمیر اشاره‌ی ساده طبیعی‌تر است. صرف derjenige دقیقاً از الگوی derselbe پیروی می‌کند.

تأکید با selbst و selber

selbst و selber در معنای تأکیدی، «خودِ» یا «شخصاً» هستند و صرف نمی‌شوند. selber بیشتر گفتاری است؛ selbst در نوشتار رسمی هم کاملاً طبیعی است. این دو می‌توانند پس از اسم یا ضمیر بیایند یا در بخش میانی جمله قرار بگیرند.

• selbst به‌تنهایی جای ضمیر انعکاسی را نمی‌گیرد؛ در sich selbst helfen، واژه‌ی sich همچنان لازم است.
• selbst بر انجام‌دهنده یا نبودِ کمک تأکید می‌کند؛ allein می‌تواند بر نبودِ همراه تأکید کند. معنا به موقعیت بستگی دارد.
• Selbst die Chefin … یعنی «حتی رئیس هم …». در این کاربرد، selbst پیش از عبارت مورد تأکید قرار می‌گیرد و با selber جایگزین نمی‌شود.

بیان نوع با solcher

solcher یعنی «چنین» یا «از این نوع». برخلاف derselbe، هویت دقیق یک مورد را نشان نمی‌دهد، بلکه به ویژگی یا دسته اشاره می‌کند. صورت‌های بدون Artikel، مانند solche Anträge، طبق ستون مربوط در جدول صرف می‌شوند.

ساخت ein solcher Antrag نیز رایج است. پس از ein و واژه‌های هم‌الگوی آن، صرف مختلط داریم: ein solcher Antrag، einen solchen Antrag، mit einem solchen Antrag. برای مؤنث و خنثی نیز همین الگوی صفت برقرار است. ساختِ solch ein Antrag هم درست است؛ در آن، خودِ solch تغییر نمی‌کند. در گفتار، so ein Antrag نیز بسیار طبیعی است.

تمایز با andere

andere یعنی «دیگر» یا «متفاوت» و می‌تواند همراه اسم یا مستقل باشد. بدون Artikel، مانند andere Kollegen، پسوند قوی می‌گیرد. پس از bestimmter Artikel، پسوند ضعیف دارد: در Nominativ مفرد هر سه جنس و Akkusativ مؤنث و خنثی، -e؛ در بقیه‌ی حالت‌ها، -en.

پس از ein، kein و Possessivartikel (واژه‌ی ملکی)، الگوی مختلط به کار می‌رود؛ صورت‌های کامل در جدول آمده‌اند. در کاربرد ضمیری معمول نیز با حرف کوچک می‌نویسیم: die anderen. برای بیان «چیزی دیگر»، etwas anderes و برای «هیچ چیز دیگری»، nichts anderes را به کار ببرید.

رابطه‌ی متقابل با einander

einander یعنی «یکدیگر» و صورت ثابت دارد. در نوشتار دقیق، رابطه‌ی متقابل را روشن می‌کند؛ مثلاً کمک‌کردن افراد به یکدیگر، نه هر فرد به خودش. در گفتار، ضمیرهای انعکاسی جمع مانند uns و sich نیز می‌توانند معنای متقابل داشته باشند.

با حرف اضافه، معمولاً یک‌کلمه‌ای نوشته می‌شود: miteinander یعنی «با یکدیگر»، füreinander یعنی «برای یکدیگر» و voneinander یعنی «از یکدیگر». انتخاب حرف اضافه همچنان به فعل و معنای جمله بستگی دارد: sprechen mit → miteinander، sich verabschieden von → voneinander.

جدول

مثال‌ها

Ich fahre heute mit demselben Bus zur Arbeit wie gestern.

امروز با همان اتوبوسی که دیروز سوار شدم به محل کار می‌روم.

پس از mit، صورت Dativ مذکرِ derselbe آمده است.

Meine Schwester und ich haben dasselbe Auto, aber wir benutzen es abwechselnd.

من و خواهرم یک ماشین مشترک داریم، اما به‌نوبت از آن استفاده می‌کنیم.

dasselbe Auto در اینجا به یک خودروی مشخص و مشترک اشاره دارد.

Ich habe den Antrag selbst ausgefüllt und brauche nur noch Ihre Unterschrift.

فرم درخواست را خودم پر کرده‌ام و فقط امضای شما را لازم دارم.

selbst بر انجام‌دادن کار توسط خود گوینده تأکید می‌کند و صرف نمی‌شود.

Selbst die erfahrenen Kollegen konnten das neue Programm nicht sofort bedienen.

حتی همکاران باتجربه هم نتوانستند بلافاصله با برنامه‌ی جدید کار کنند.

selbst پیش از گروه اسمی، معنای «حتی» دارد.

Eine solche Bescheinigung bekommen Sie normalerweise direkt bei Ihrer zuständigen Krankenkasse.

چنین گواهی‌ای را معمولاً مستقیماً از صندوق بیمه‌ی درمانی مربوط به خود دریافت می‌کنید.

در eine solche Bescheinigung، صورت solche پس از unbestimmter Artikel آمده است.

Die anderen warten noch vor dem Büro, während wir schon miteinander sprechen.

دیگران هنوز جلوی دفتر منتظرند، درحالی‌که ما از همین حالا با یکدیگر صحبت می‌کنیم.

die anderen مستقل آمده و miteinander رابطه‌ی متقابل را نشان می‌دهد.

Diejenigen, die ihre Unterlagen vollständig eingereicht haben, erhalten nächste Woche eine schriftliche Bestätigung.

کسانی که مدارکشان را کامل تحویل داده‌اند، هفته‌ی آینده تأییدیه‌ای کتبی دریافت می‌کنند.

diejenigen فاعل جمع است و Relativsatz گروه موردنظر را مشخص می‌کند.

Wir helfen denjenigen, die den digitalen Antrag nicht ohne Unterstützung ausfüllen können.

ما به کسانی کمک می‌کنیم که نمی‌توانند فرم درخواست دیجیتال را بدون کمک پر کنند.

denjenigen به‌دلیل helfen در Dativ است، ولی die در Relativsatz فاعل است.

اشتباه‌های رایج

• اشتباه: Ich spreche mit dieselbe Kollegin. — درست: Ich spreche mit derselben Kollegin. — پس از mit، صورت Dativ لازم است.
• اشتباه: Wir helfen diejenigen, die Unterstützung brauchen. — درست: Wir helfen denjenigen, die Unterstützung brauchen. — فعل helfen Dativ می‌خواهد؛ فاعلی‌بودن ضمیر موصولی این را تغییر نمی‌دهد.
• اشتباه: Er hat selbst verletzt. — درست: Er hat sich selbst verletzt. — برای معنای «او به خودش آسیب زده است»، ضمیر انعکاسی لازم است؛ selbst فقط تأکید می‌کند.
• اشتباه: Ich brauche ein andere Formular. — درست: Ich brauche ein anderes Formular. — اسم خنثی در این ساخت به صورت anderes نیاز دارد.
• اشتباه: Wir sprechen oft mit einander. — درست: Wir sprechen oft miteinander. — ترکیب حرف اضافه با einander در این کاربرد یک‌کلمه‌ای نوشته می‌شود.

مبحث‌های مرتبط

• واژه‌های اشاره در آلمانی
• Relativsätze و حالت ضمیر موصولی
• Relativsätze پیشرفته: حرف اضافه، مالکیت، was و wo
• صرف صفت پس از viele، alle، einige، manche و solche