Passiv بی‌فاعل و فعل‌های مجهول‌ناپذیر

Unpersönliches Passiv یعنی ساخت مجهولی که فاعل دستوری ندارد و توجه را به خود فعالیت معطوف می‌کند. در این درس یاد می‌گیرید چه وقت این ساخت ممکن است، es کجا می‌آید و چرا نمی‌توان هر فعلی را Passiv (ساخت مجهول) کرد.

Passiv همیشه به فاعل جدید نیاز ندارد

در Vorgangspassiv (مجهول فرایندی)، یعنی Passiv بیان‌کننده‌ی فرایند یا رویداد، معمولاً مفعول مستقیم جمله‌ی معلوم به فاعل جمله‌ی Passiv تبدیل می‌شود. یعنی Akkusativ جمله‌ی معلوم به Nominativ تبدیل می‌شود. اما بعضی فعالیت‌ها اصلاً مفعول مستقیم ندارند؛ مانند arbeiten به معنی «کار کردن» و warten به معنی «منتظر ماندن».

این فعل‌ها هم می‌توانند Passiv شوند، به شرط آنکه کاربردشان برای چنین ساختی مناسب باشد. حاصل، جمله‌ای بدون فاعل دستوری است. هدف، گزارش فعالیت است، نه معرفی کسی که کاری روی او انجام می‌شود. در این ساخت، فعل صرف‌شده همیشه سوم‌شخص مفرد است؛ حتی اگر چند نفر مشغول فعالیت باشند.

ساخت اصلی و زمان‌ها

فرمول پایه، شکل صرف‌شده‌ی werden همراه با Partizip II (شکل سوم فعل) است. در Präsens (زمان حال) از wird و در Präteritum (گذشته‌ی ساده) از wurde استفاده می‌کنیم. این انتخاب به تعداد انجام‌دهندگان کار وابسته نیست.

در Perfekt (گذشته‌ی نقلی) ساخت ist … worden به کار می‌رود. در Plusquamperfekt (گذشته‌ی بعید)، یعنی گذشته‌ی پیشین، از war … worden استفاده می‌کنیم. صورت Passiv در این زمان‌ها worden است، نه geworden.

با Modalverb (فعل وجهی) مانند müssen، یعنی «باید»، پایان جمله معمولاً شامل Partizip II و Infinitiv (مصدر) werden است. برای آینده اغلب Präsens همراه با قید زمان کافی است؛ ساخت‌های آینده‌ی جدول هم درست‌اند، ولی Futur II (آینده‌ی کامل) در این کاربرد بسیار کم‌استفاده است.

نقش ویژه‌ی es در ابتدای جمله

در جمله‌ی خبری مستقل، جایگاه نخست معمولاً باید پر شود. اگر نخواهیم زمان، مکان یا جزء دیگری را در ابتدا قرار دهیم، می‌توانیم از es استفاده کنیم. این es فقط جایگاه آغازین را پر می‌کند؛ به شخص یا چیز مشخصی اشاره ندارد و فاعل واقعی نیست.

اگر جزء دیگری به ابتدای جمله بیاید، این es حذف می‌شود. بنابراین آن را مانند ضمیر معمولی به وسط جمله منتقل نکنید. در پرسش بله‌وخیر هم نیازی به آن نیست، چون فعل در آغاز قرار می‌گیرد.

در Nebensatz (جمله‌ی وابسته) این es آغازین نمی‌آید و فعل صرف‌شده به پایان می‌رود. البته هر es در آلمانی چنین نقشی ندارد؛ مثلاً کاربرد آن در جمله‌های مربوط به هوا موضوع دیگری است.

Dativ و گروه حرف اضافه چه می‌شوند؟

Dativ حالتی است که برخی فعل‌ها و حرف‌های اضافه آن را می‌طلبند. متمم Dativ در Passiv Dativ باقی می‌ماند و به فاعل تبدیل نمی‌شود. پس در Passiv helfen به معنی «کمک کردن»، شکل‌هایی مانند mir، dem Nachbarn و den Kindern تغییر حالت نمی‌دهند.

جمع‌بودن چنین Dativ نیز باعث جمع‌شدن فعل نمی‌شود. همین اصل درباره‌ی گروه‌های حرف اضافه برقرار است: در auf den Bus warten، یعنی «منتظر اتوبوس ماندن»، گروه auf den Bus حفظ می‌شود. وجود Akkusativ بعد از حرف اضافه به این معنا نیست که آن گروه مفعول مستقیم فعل است.

چه فعل‌هایی معمولاً مناسب‌اند؟

Passiv بی‌فاعل بیشتر با فعالیت‌هایی طبیعی است که انجام‌دهنده‌ی انسانی یا عامل فعال دارند؛ مانند arbeiten، diskutieren، tanzen و helfen. انجام‌دهنده لازم نیست ذکر شود. اگر مهم باشد، می‌توان آن را با von و Dativ افزود، ولی حذف آن اغلب طبیعی‌تر است.

این قاعده را به «هر فعل بدون مفعول مستقیم Passiv می‌شود» تبدیل نکنید. فعل‌هایی مانند ankommen به معنی «رسیدن»، einschlafen به معنی «خواب رفتن» و passieren به معنی «رخ دادن»، در معنای معمول خود چنین مجهولی نمی‌سازند. بااین‌حال، صرفِ داشتن Hilfsverb (فعل کمکی) sein در گذشته نیز آزمون مطمئنی برای ممنوعیت Passiv نیست؛ معنا و کاربرد فعل تعیین‌کننده‌اند.

داشتن مفعول مستقیم هم کافی نیست

بعضی فعل‌ها مفعول مستقیم دارند، اما در معنای رایجشان Passiv معمول نمی‌سازند. نمونه‌های مهم، haben برای مالکیت، besitzen برای در اختیار داشتن و kosten برای بیان هزینه هستند. ساخت ثابت es gibt به معنی «وجود دارد» هم به Passiv تبدیل نمی‌شود.

فعل‌های بیان‌کننده‌ی حالت یا رابطه، مانند ähneln به معنی «شبیه بودن» و passen به معنی «مناسب بودن»، نیز معمولاً مجهول‌پذیر نیستند. فعل‌های بازتابی مانند sich beeilen به معنی «عجله کردن» در نوشتار معیار معمولاً به شکل معلوم باقی می‌مانند. ساخت‌های بازتابیِ ظاهراً Passiv در گفتار وجود دارند، اما الگوی عمومی و قابل‌تعمیمی برای نوشتن نیستند.

کاربرد طبیعی در گفتار و نوشتار

این ساخت در گزارش فعالیت‌ها، توضیح روند کار و دستورهای عمومی کاربرد دارد. در گفتار هم طبیعی است، به‌ویژه وقتی خود فعالیت مهم باشد. بااین‌حال، گاهی man، یعنی «آدم‌ها به‌طور کلی»، یا یک فاعل مشخص جمله را روشن‌تر می‌کند.

در دستورها، Passiv می‌تواند لحنی قاطع و غیرشخصی داشته باشد؛ بنابراین همیشه معادل مؤدبانه‌تر جمله‌ی معلوم نیست. هنگام انتخاب ساخت، ابتدا بپرسید: «می‌خواهم فعالیت را برجسته کنم یا شخص مسئول را؟» سپس بررسی کنید که فعل موردنظر واقعاً مجهول‌پذیر باشد.

جدول

بخش	ساخت یا الگوی آلمانی	نکته‌ی کاربردی
حال	Hier wird gearbeitet.	اینجا کار می‌شود؛ فعل سوم‌شخص مفرد است.
Präteritum	Hier wurde gearbeitet.	اینجا کار می‌شد؛ مناسب گزارش گذشته.
Perfekt	Hier ist gearbeitet worden.	اینجا کار شده است؛ صورت پایانی «شده» در Passiv، worden است.
گذشته‌ی پیشین	Hier war gearbeitet worden.	اینجا پیش‌تر کار شده بود.
آینده	Hier wird gearbeitet werden.	اینجا کار خواهد شد؛ Präsens همراه قید آینده اغلب طبیعی‌تر است.
Futur II	Hier wird gearbeitet worden sein.	اینجا کار انجام شده خواهد بود؛ در این کاربرد بسیار نادر است.
Modalverb در حال	Hier muss gearbeitet werden.	اینجا باید کار شود.
Modalverb در Präteritum	Hier musste gearbeitet werden.	اینجا باید کار می‌شد.
جایگاه نخست خالی	Es wird im Büro gearbeitet.	در دفتر کار می‌شود؛ ضمیر آغازین فقط جای‌پرکن است.
آغاز با مکان	Im Büro wird gearbeitet.	در دفتر کار می‌شود؛ جای‌پرکن حذف می‌شود.
پرسش بله‌وخیر	Wird hier gearbeitet?	آیا اینجا کار می‌شود؟ بدون جای‌پرکن آغازین.
Nebensatz	weil hier gearbeitet wird	چون اینجا کار می‌شود؛ فعل صرف‌شده در پایان است.
Dativ مفرد	Dem Kind wird geholfen.	به کودک کمک می‌شود؛ Dativ حفظ می‌شود.
Dativ جمع	Den Kindern wird geholfen.	به کودکان کمک می‌شود؛ فعل جمع نمی‌شود.
ضمیرهای Dativ	mir / dir / ihm / ihr / ihm / uns / euch / ihnen / Ihnen	همه در Passiv نیز Dativ می‌مانند؛ صورت مؤدبانه با حرف بزرگ نوشته می‌شود.
متمم حرف اضافه	Auf den Bus wird gewartet.	منتظر اتوبوس مانده می‌شود؛ گروه حرف اضافه فاعل نمی‌شود.
ذکر انجام‌دهنده	Den Kindern wird von einer Nachbarin geholfen.	یکی از همسایه‌های زن به کودکان کمک می‌کند؛ انجام‌دهنده اختیاری است.
فعالیت‌های معمولاً مناسب	arbeiten / warten / diskutieren / tanzen / helfen	فعالیت یا کنش، بدون نیاز به مفعول مستقیم.
رویدادهای معمولاً نامناسب	passieren / ankommen / einschlafen / sterben	در معنای معمول، Passiv بی‌فاعل نمی‌سازند.
مالکیت و رابطه	haben / besitzen / kosten / ähneln / passen	در معانی رایجِ مالکیت، هزینه، شباهت و مناسب‌بودن معمولاً Passiv نمی‌شوند.
ساخت وجودی	es gibt	در معنای «وجود دارد» Passiv نمی‌شود.
فعل بازتابی	sich beeilen / sich interessieren	معمولاً در ساخت معلوم حفظ می‌شود.

مثال‌ها

In unserer Werkstatt wird auch am Samstag bis zum Mittag gearbeitet.

در کارگاه ما شنبه‌ها هم تا ظهر کار می‌شود.

با وجود انجام‌دهندگان متعدد، فعل wird مفرد است.

Es wird heute im ganzen Haus über die neue Hausordnung diskutiert.

امروز در سراسر ساختمان درباره‌ی مقررات جدید ساختمان بحث می‌شود.

es فقط جایگاه نخست جمله را پر می‌کند.

Heute wird im ganzen Haus über die neue Hausordnung diskutiert.

امروز در سراسر ساختمان درباره‌ی مقررات جدید ساختمان بحث می‌شود.

با آمدن Heute در ابتدا، es حذف شده است.

Den neuen Kollegen wird bei technischen Problemen immer sehr schnell geholfen.

همیشه هنگام بروز مشکلات فنی، خیلی سریع به همکاران جدید کمک می‌شود.

Den neuen Kollegen Dativ جمع است، اما فعل همچنان مفرد می‌ماند.

Wird in Ihrem Büro auch während der Mittagspause am Telefon gearbeitet?

آیا در دفتر شما در وقت استراحت ناهار هم کار تلفنی انجام می‌شود؟

پرسش با فعل آغاز می‌شود و es جای‌پرکن ندارد.

Nach dem Unfall ist den betroffenen Familien von mehreren Nachbarn geholfen worden.

پس از حادثه، چند نفر از همسایه‌ها به خانواده‌های آسیب‌دیده کمک کرده‌اند.

Passiv Perfekt با ist … geholfen worden ساخته شده است.

Bei der Bearbeitung dieser Anträge muss besonders auf die Vollständigkeit der Unterlagen geachtet werden.

هنگام رسیدگی به این درخواست‌ها باید به کامل‌بودن مدارک توجه ویژه‌ای شود.

پس از Modalverb، پایان جمله geachtet werden است.

Die Bewohner beschwerten sich, weil im Innenhof bis spät in die Nacht gefeiert wurde.

ساکنان شکایت کردند، چون در حیاط داخلی تا دیروقت شب جشن گرفته می‌شد.

در Nebensatz weil، فعل wurde در پایان می‌آید.

اشتباه‌های رایج

اشتباه: Heute wird es im Büro gearbeitet. — درست: Heute wird im Büro gearbeitet. — با قرارگرفتن قید زمان در ابتدا، جای‌پرکن آغازین حذف می‌شود.
اشتباه: Den Kindern werden nach der Schule geholfen. — درست: Den Kindern wird nach der Schule geholfen. — Dativ جمع فاعل نیست و باعث جمع‌شدن فعل نمی‌شود.
اشتباه: Nach dem Unfall ist den Verletzten geholfen geworden. — درست: Nach dem Unfall ist den Verletzten geholfen worden. — در Perfekt Passiv از worden استفاده می‌شود.
اشتباه: Gestern wurde auf der Kreuzung ein Unfall passiert. — درست: Gestern ist auf der Kreuzung ein Unfall passiert. — فعل passieren در معنای «رخ دادن» Passiv نمی‌شود.
اشتباه: Der neue Termin wird mir gut gepasst. — درست: Der neue Termin passt mir gut. — فعل passen در معنای «مناسب بودن» با ساخت معلوم به کار می‌رود.