فعل‌های حرف‌اضافه‌دار و ضمیرهای قیدی

در آلمانی، بسیاری از فعل‌ها با حرف اضافه‌ی مشخصی می‌آیند. با صورت‌هایی مثل darauf و worauf می‌توانید درباره‌ی چیزها و موضوع‌ها سؤال کنید یا بدون تکرار اسم به آن‌ها اشاره کنید.

فعل را همراه حرف اضافه یاد بگیرید

بعضی فعل‌ها برای بیان یک معنی مشخص، همراه حرف اضافه‌ی معینی می‌آیند؛ مثلاً warten auf یعنی «منتظرِ چیزی یا کسی بودن». حرف اضافه را نباید از روی ترجمه‌ی فارسی انتخاب کرد. بهتر است فعل، حرف اضافه و Kasus (حالت دستوری) اسم پس از آن را یک‌جا یاد بگیرید.

حالت پس از حرف اضافه می‌تواند Akkusativ یا Dativ باشد. در این ترکیب‌ها، انتخاب حالت معمولاً به خود ترکیب بستگی دارد، نه به حرکت یا سکون. برای نمونه، denken an با Akkusativ می‌آید، اما teilnehmen an با Dativ.

گاهی یک فعل با چند حرف اضافه به کار می‌رود و معنی یا نقش متمم تغییر می‌کند: sprechen mit یعنی «با کسی صحبت کردن»، ولی sprechen über یعنی «درباره‌ی کسی یا چیزی صحبت کردن».

ضمیر قیدی چه چیزی را جایگزین می‌کند؟

Pronominaladverb یعنی «ضمیر قیدی»: واژه‌ای که در این کاربرد، جای حرف اضافه و یک چیز، موضوع یا وضعیت را می‌گیرد. این صورت‌ها کمک می‌کنند اسم قبلی را تکرار نکنیم.

Ich warte auf das Paket. Ich warte schon lange darauf.

«من منتظر بسته هستم. مدت زیادی است که منتظرش هستم.»

در جمله‌ی دوم، darauf جای auf das Paket آمده است. جنس و شمار اسم، شکل ضمیر قیدی را تغییر نمی‌دهد؛ برای اسم مذکر، مؤنث، خنثی و جمع، همان صورت مناسبِ حرف اضافه را به کار می‌بریم. این واژه‌ها پسوند صرفی نمی‌گیرند.

ساخت صورت‌های اشاره‌ای و پرسشی

برای اشاره به موضوعی شناخته‌شده، از پایه‌ی da- و برای پرسیدن درباره‌ی آن، از پایه‌ی wo- استفاده می‌کنیم. اگر حرف اضافه با حرف صدادار شروع شود، میان این پایه و حرف اضافه، r قرار می‌گیرد.

پیش از حرف بی‌صدا: damit و womit؛ همچنین dafür و wofür.
پیش از حرف صدادار: darauf و worauf؛ همچنین darüber و worüber.

این ترکیب‌ها یک کلمه نوشته می‌شوند. توجه کنید که wo در این ساخت، الزاماً معنی «کجا» ندارد؛ مثلاً worauf با فعل انتظار کشیدن، درباره‌ی موضوع انتظار سؤال می‌کند، نه مکان.

در سؤال مستقیم، واژه‌ی پرسشی معمولاً اول می‌آید و فعل صرف‌شده پس از آن قرار می‌گیرد. در سؤال غیرمستقیم، فعل به پایان Nebensatz (جمله‌ی وابسته) می‌رود.

تفاوت اشخاص با چیزها و موضوع‌ها

برای اشاره به اشخاص، معمولاً از ضمیر قیدی استفاده نمی‌کنیم؛ حرف اضافه را همراه ضمیر شخصی می‌آوریم. Personalpronomen یعنی «ضمیر شخصی»؛ مانند ihn، ihr و ihnen.

درباره‌ی شخص با Akkusativ: auf wen یعنی «منتظر چه کسی»؛ پاسخ می‌تواند auf ihn باشد.
درباره‌ی شخص با Dativ: mit wem یعنی «با چه کسی»؛ پاسخ می‌تواند mit ihr باشد.
درباره‌ی چیز یا موضوع: worauf و womit؛ پاسخ با darauf و damit ممکن است.

این تفاوت برای اشخاص مفرد و جمع برقرار است. برای نمونه، mit ihnen یعنی «با آن‌ها» و mit Ihnen یعنی «با شما» در خطاب رسمی. در گفتار، صورت‌هایی مثل über was هم شنیده می‌شوند؛ در نوشتار معیار، برای موضوع‌ها worüber انتخاب مناسب‌تری است.

اشاره به یک جمله یا کار

مرجع ضمیر قیدی همیشه یک اسم نیست؛ ممکن است محتوای یک جمله یا انجام یک کار باشد. در این حالت، صورت اشاره‌ای می‌تواند پیش از توضیح کامل بیاید.

Ich freue mich darauf, dass meine Schwester morgen kommt.

«خوشحالم که خواهرم فردا می‌آید.»

در اینجا، darauf به محتوای جمله‌ی پس از خود اشاره می‌کند. در Nebensatz (جمله‌ی وابسته) با dass، فعل صرف‌شده آخر می‌آید. اگر ساخت مناسب باشد، توضیح بعدی می‌تواند Infinitiv (مصدر) با zu باشد؛ مانند sich darauf freuen, jemanden zu besuchen، یعنی «از دیدار پیشِ روی کسی خوشحال بودن». میان این دو بخش ویرگول می‌گذاریم.

دو نکته برای کاربرد دقیق

damit دو کاربرد متفاوت دارد. در Ich bezahle damit. یعنی «با آن پرداخت می‌کنم» و یک ضمیر قیدی است. اما وقتی معنی «تا» می‌دهد، Konjunktion (حرف ربط) هدف است و Nebensatz می‌سازد: Ich spare, damit ich die Reise bezahlen kann. یعنی «پس‌انداز می‌کنم تا بتوانم هزینه‌ی سفر را پرداخت کنم».

همچنین صورت‌هایی مانند darauf گاهی معنی مکانی دارند. پس همیشه ابتدا فعل و بافت جمله را بررسی کنید. جدول زیر ترکیب‌های پرکاربرد این سطح را نشان می‌دهد؛ فهرست همه‌ی فعل‌های حرف‌اضافه‌دار آلمانی نیست.

جدول

حرف اضافه و حالت	ترکیب نمونه و معنی	پرسش درباره‌ی چیز یا موضوع	اشاره به چیز یا موضوع	پرسش درباره‌ی شخص
an + Akkusativ	denken an؛ فکر کردن به	woran	daran	an wen
an + Dativ	zweifeln an؛ شک داشتن به	woran	daran	an wem
auf + Akkusativ	warten auf؛ منتظر بودن	worauf	darauf	auf wen
auf + Dativ	bestehen auf؛ اصرار داشتن بر	worauf	darauf	—
aus + Dativ	bestehen aus؛ تشکیل شدن از	woraus	daraus	aus wem
bei + Dativ	helfen bei؛ کمک کردن در انجام کاری	wobei	dabei	—
durch + Akkusativ	ersetzen durch؛ جایگزین کردن با	wodurch	dadurch	durch wen
für + Akkusativ	sich interessieren für؛ علاقه‌مند بودن به	wofür	dafür	für wen
gegen + Akkusativ	sich entscheiden gegen؛ تصمیم به نپذیرفتن گرفتن	wogegen	dagegen	gegen wen
in + Akkusativ	sich verlieben in؛ عاشق شدن	—	—	in wen
mit + Dativ	rechnen mit؛ انتظار داشتن	womit	damit	mit wem
nach + Dativ	fragen nach؛ سراغ گرفتن از	wonach	danach	nach wem
über + Akkusativ	sprechen über؛ صحبت کردن درباره‌ی	worüber	darüber	über wen
um + Akkusativ	sich kümmern um؛ رسیدگی کردن به	worum	darum	um wen
unter + Dativ	leiden unter؛ رنج بردن از	worunter	darunter	unter wem
von + Dativ	träumen von؛ خواب دیدنِ یا رؤیای چیزی را داشتن	wovon	davon	von wem
vor + Dativ	warnen vor؛ هشدار دادن درباره‌ی	wovor	davor	vor wem
zu + Dativ	gratulieren zu؛ تبریک گفتن به مناسبت	wozu	dazu	—

مثال‌ها

Ich warte auf den Bus und denke an meinen Termin.

منتظر اتوبوس هستم و به قرارم فکر می‌کنم.

هر دو ترکیب warten auf و denken an با Akkusativ می‌آیند.

Wir sprechen über den Umzug und planen dafür ein Wochenende.

درباره‌ی اسباب‌کشی صحبت می‌کنیم و یک آخر هفته را برای آن در نظر می‌گیریم.

صورت dafür به اسباب‌کشی اشاره می‌کند.

Worauf wartest du hier schon seit einer halben Stunde?

نیم ساعت است که اینجا منتظر چه چیزی هستی؟

برای پرسش درباره‌ی موضوع انتظار از worauf استفاده شده است.

Auf wen wartest du vor dem Eingang zur Praxis?

جلوی ورودی مطب منتظر چه کسی هستی؟

برای پرسش درباره‌ی شخص، auf wen می‌آید، نه worauf.

Meine Kollegin hilft mir, und ich bin ihr dafür dankbar.

همکارم به من کمک می‌کند و من بابت این کار از او سپاسگزارم.

صورت ihr به شخص و dafür به کمک او اشاره می‌کند.

Kannst du mir erklären, worüber ihr gestern gesprochen habt?

می‌توانی برایم توضیح بدهی که دیروز درباره‌ی چه چیزی صحبت کردید؟

در سؤال غیرمستقیم با worüber، فعل صرف‌شده در پایان آمده است.

Wir freuen uns darauf, dass unsere Freunde morgen ankommen.

خوشحالیم که دوستانمان فردا از راه می‌رسند.

صورت darauf به محتوای Nebensatz بعدی اشاره می‌کند.

Ich habe mich daran gewöhnt, jeden Morgen früh aufzustehen.

عادت کرده‌ام که هر روز صبح زود بیدار شوم.

ترکیب sich gewöhnen an اینجا با daran و Infinitiv با zu کامل شده است.

اشتباه‌های رایج

اشتباه: Ich warte für den Bus. — درست: Ich warte auf den Bus. — فعل انتظار کشیدن با حرف اضافه‌ی auf می‌آید.
اشتباه: Ich freue mich daauf. — درست: Ich freue mich darauf. — پیش از حرف اضافه‌ای که با حرف صدادار شروع می‌شود، r اضافه می‌کنیم.
اشتباه: Ich spreche mit meine Kollegin. — درست: Ich spreche mit meiner Kollegin. — حرف اضافه‌ی mit Dativ می‌خواهد.
اشتباه: Weißt du, worauf wartet er? — درست: Weißt du, worauf er wartet? — در سؤال غیرمستقیم، فعل صرف‌شده به پایان جمله می‌رود.