فعل‌ها و ضمیرهای بازتابی در آلمانی

در فعل‌های بازتابی، ضمیر به همان شخصی برمی‌گردد که فاعل جمله است؛ مانند Ich wasche mich. یعنی «خودم را می‌شویم». در این درس، شکل ضمیرها، تفاوت Akkusativ و Dativ و جای آن‌ها در جمله را یاد می‌گیرید.

فعل بازتابی چیست؟

Reflexivverb یعنی «فعل بازتابی» و Reflexivpronomen یعنی «ضمیر بازتابی». این ضمیر به فاعل همان جمله اشاره می‌کند. در Ich wasche mich. یعنی «خودم را می‌شویم»، انجام‌دهنده و دریافت‌کننده‌ی کار یک نفر است.

بعضی فعل‌ها در کاربرد موردنظر به ضمیر بازتابی نیاز دارند؛ مثلاً sich freuen یعنی «خوشحال بودن یا شدن». بعضی دیگر هم با ضمیر بازتابی و هم با مفعول دیگری می‌آیند:

Ich wasche mich. یعنی «خودم را می‌شویم».
Ich wasche das Kind. یعنی «بچه را می‌شویم».

بنابراین، ترجمه‌ی فارسی همیشه وجود ضمیر بازتابی را نشان نمی‌دهد. فعل را همراه با ضمیر و معنایش یاد بگیرید.

ضمیر مناسب برای هر شخص

در شکل پایه‌ی فعل معمولاً sich می‌بینید، اما در جمله باید ضمیر را با فاعل هماهنگ کنید. ضمیرهای بازتابی در این حالت عبارت‌اند از: mich, dich, sich, uns, euch, sich.

برای er، sie و es مفرد، ضمیر sich است. برای sie جمع و Sie محترمانه نیز همین شکل را به کار می‌بریم. خود فعل با فاعل صرف می‌شود، نه با ضمیر بازتابی. جدول، همه‌ی شخص‌ها را نشان می‌دهد.

چه وقت ضمیر Dativ می‌شود؟

اگر در ساختارهایی مثل شستن، یک مفعول مستقیم جداگانه مانند دست‌ها یا صورت داشته باشیم، ضمیر بازتابی Dativ می‌شود:

Ich wasche mir die Hände. یعنی «دست‌هایم را می‌شویم».
Du putzt dir die Zähne. یعنی «دندان‌هایت را مسواک می‌زنی».

در این جمله‌ها، دست‌ها و دندان‌ها مفعول مستقیم‌اند. برای اعضای بدن در این ساختار معمولاً از bestimmter Artikel (آرتیکل معین) استفاده می‌کنیم، نه واژه‌ی ملکی. فقط در اول‌شخص و دوم‌شخص مفرد، شکل ضمیر عوض می‌شود: mich → mir و dich → dir. برای بقیه‌ی شخص‌ها، شکل دو حالت یکسان است. ضمیر Dativ فقط وقتی می‌آید که فعل مفعول مستقیم دیگری هم داشته باشد؛ مثلاً Ich kaufe mir ein Buch. یعنی «برای خودم یک کتاب می‌خرم».

جای ضمیر در جمله

در جمله‌ی ساده با فاعل ضمیری، ضمیر بازتابی معمولاً بعد از فعل صرف‌شده می‌آید. اگر جمله با زمان شروع شود، فاعل ضمیری پیش از ضمیر بازتابی قرار می‌گیرد:

Morgens wasche ich mich mit warmem Wasser. یعنی «صبح‌ها خودم را با آب گرم می‌شویم».

با Modalverb (فعل وجهی)، یعنی فعلی مانند «باید» یا «توانستن»، Infinitiv (مصدر) در پایان می‌آید: Ich muss mich heute früh anziehen. یعنی «امروز باید زود لباس بپوشم». در فعل جداشدنی، بخش جداشده آخر جمله است: Ich ziehe mich jetzt warm an. یعنی «الان لباس گرم می‌پوشم».

چند ساختار پرکاربرد

sich freuen auf: خوشحالی برای چیزی که در پیش است.
sich freuen über: خوشحالی از چیزی که رخ داده یا اکنون وجود دارد.
sich erinnern an: به یاد آوردن کسی یا چیزی.

حرف اضافه‌ی این سه ساختار با Akkusativ می‌آید. در جمع، بعضی فعل‌ها می‌توانند معنای متقابل داشته باشند: Wir treffen uns heute im Café. یعنی «امروز در کافه همدیگر را می‌بینیم».

درخواست و گذشته

در جمله‌ی امری، ضمیر حذف نمی‌شود: Wasch dich bitte vor dem Essen! یعنی «لطفاً پیش از غذا خودت را بشوی!» برای خطاب جمع می‌گوییم Wascht euch! یعنی «خودتان را بشویید!» و برای خطاب محترمانه Waschen Sie sich! یعنی «خودتان را بشویید!».

در Perfekt (گذشته‌ی نقلی) ضمیر نیز باقی می‌ماند. فعل‌های بازتابی این درس با haben می‌آیند: Ich habe mich auf den Urlaub gefreut. یعنی «برای تعطیلات پیش رو خوشحال بودم».

جدول

فاعل	معنی فاعل	ضمیر بازتابی مفعولی مستقیم	ضمیر بازتابی Dativ
ich	من	mich	mir
du	تو	dich	dir
er	او، مذکر	sich	sich
sie	او، مؤنث	sich	sich
es	آن، خنثی	sich	sich
wir	ما	uns	uns
ihr	شما، جمع خودمانی	euch	euch
sie	آن‌ها	sich	sich
Sie	شما، محترمانه‌ی مفرد یا جمع	sich	sich

مثال‌ها

Ich wasche mich jeden Morgen gründlich.

هر روز صبح خودم را به‌خوبی می‌شویم.

برای فاعل ich، ضمیر بازتابی مفعولی mich است.

Du freust dich auf den Urlaub.

برای تعطیلات پیش رو خوشحالی.

ساختار sich freuen auf به چیزی در آینده اشاره دارد.

Er freut sich über das Geschenk.

او از هدیه خوشحال است.

برای er از sich استفاده می‌کنیم؛ über دلیل خوشحالی فعلی را معرفی می‌کند.

Wir treffen uns heute am Bahnhof.

امروز در ایستگاه قطار همدیگر را می‌بینیم.

ضمیر uns در این جمله معنای متقابل «همدیگر» دارد.

Ihr zieht euch für die Arbeit an.

شما برای رفتن به سر کار لباس می‌پوشید.

ضمیر ihr با euch می‌آید؛ بخش an در پایان است.

Erinnern Sie sich an den Termin?

آیا آن قرار را به یاد دارید؟

در سؤال بله یا خیر، فعل اول می‌آید؛ ضمیر بازتابی خطاب محترمانه sich است.

Ich wasche mir vor dem Essen die Hände.

پیش از غذا دست‌هایم را می‌شویم.

چون die Hände مفعول مستقیم است، ضمیر بازتابی به صورت Dativ mir می‌آید.

Morgens muss ich mich für die Arbeit anziehen.

صبح‌ها باید برای رفتن به سر کار لباس بپوشم.

بعد از فاعل ich ضمیر mich می‌آید و Infinitiv anziehen در پایان قرار می‌گیرد.

اشتباه‌های رایج

اشتباه: Ich freue sich auf den Urlaub. — درست: Ich freue mich auf den Urlaub. — ضمیر بازتابی باید با فاعل هماهنگ باشد؛ برای «من» شکل Akkusativ mich است.
اشتباه: Ich wasche mich die Hände. — درست: Ich wasche mir die Hände. — دست‌ها مفعول مستقیم‌اند؛ بنابراین ضمیر بازتابی در این ساختار Dativ است.
اشتباه: Heute ich freue mich auf den Urlaub. — درست: Heute freue ich mich auf den Urlaub. — وقتی زمان در ابتدای جمله است، فعل صرف‌شده همچنان جایگاه دوم را دارد.
اشتباه: Ich muss mich anziehe. — درست: Ich muss mich anziehen. — پس از Modalverb، فعل اصلی به شکل Infinitiv در پایان می‌آید.
اشتباه: Er freut über das Geschenk. — درست: Er freut sich über das Geschenk. — در ساختار «از چیزی خوشحال بودن»، ضمیر بازتابی را نباید حذف کرد.